Βότανα του Βερμίου: 33. Καλέντουλα

Η βδομάδα που μας πέρασε, με τις βροχούλες και το κρύο, μας θύμισε ότι μπήκαμε για τα καλά στο φθινόπωρο, σε μια από τις πιο όμορφες εποχές του χρόνου. Αρκεί να κάνουμε μια βόλτα στο βουνό

μας με τα υπέροχα χρώματα των φύλλων για να διαπιστώσουμε για μια ακόμη φορά ότι ζούμε σε ένα πραγματικό παράδεισο. Στα λιβάδια του Βερμίου θα δούμε αυτή την εποχή πολλά δένδρα να ρίχνουν το φύλλωμά τους, άλλα αγριολούλουδα να εξαφανίζονται και να φυτρώνουν στη θέση τους κάποια καινούργια βότανα της εποχής, όπως π.χ. τα κυκλάμινα. Ανάμεσα σ’ αυτά θα ξεχωρίσουμε επίσης τις τελευταίες όμορφες καλέντουλες, με τα πορτοκαλιά λουλουδάκια τους.

Το επιστημονικό όνομα της καλέντουλας είναι Καλέντουλα η φαρμακευτική (Calendula officinalis). Επίσης συναντούμε αυτοφυή και την Καλέντουλα την αρουραία (Calendula arvensis) που είναι γνωστή  σαν κίτρινη μαργαρίτα ή το αδράχτι της γριάς ή νεκρολούλουδο. Ανήκει μαζί με άλλα πολλά και γνωστά βότανα στην οικογένεια των Σύνθετων (Compositae). Φυτρώνει σε αρκετά είδη σε περιοχές γύρω από τη Μεσόγειο, σε λιβάδια σχετικά υγρά και ηλιόλουστα. Πήρε το όνομά της από τις καλένδες, επειδή ανθίζει τις πρώτες μέρες του μήνα. Είναι φυτό ποώδες, μονοετές ή πολυετές με ύψος περίπου τα 30 – 40 εκατοστά, έχει τρυφερό τριχωτό βλαστό, φύλλα λογχοειδή, και άνθη που μοιάζουν με μαργαρίτες με πέταλα χρώματος πορτοκαλί, τα οποία βγάζουν μια απαλή ευχάριστη μυρουδιά. Ανθίζει από τον Φεβρουάριο μέχρι σχεδόν το Νοέμβριο.  

Η καλέντουλα είναι ένα από τα πιο γνωστά φαρμακευτικά φυτά. Χάρη στις πολλές χημικές ουσίες που περιέχει, όπως ρητίνες, αιθέρια έλαια, καροτενοειδή, στερόλη, σαπωνίνες κ.λ.π. μπορεί να χρησιμοποιηθεί με τη μορφή χυμού, σαν έγχυμα, ρόφημα ή βάμμα για τη θεραπεία πολλών παθήσεων του αναπνευστικού και του πεπτικού συστήματος, σαν αντισπασμωδικό, εφιδρωτικό, εμμηναγωγό, αποχρεμπτικό και επουλωτικό. Χρησιμοποιείται ακόμη σαν χωνευτικό και έχει αντιμικροβιακές, αντιμυκητιακές και αντισηπτικές ιδιότητες. Επίσης βοηθάει στην αντιμετώπιση των αιμορροΐδων, της φλεβίτιδας, των κάλων, των εγκαυμάτων, των τσιμπημάτων από έντομα και άλλων δερματικών κακώσεων. Ακόμη χρησιμοποιείται για πλύσεις των ματιών. Όλα αυτά ασφαλώς πάντα με τις οδηγίες γιατρού.

Επίσης η καλέντουλα καλλιεργείται σαν διακοσμητικό φυτό και στολίζει πάρκα, κήπους και γλάστρες. Ακόμη χρησιμοποιείται στην τυροκομία για τον χρωματισμό των τυριών και των βουτύρων. Με τα τρυφερά φύλλα της μπορούμε να παρασκευάσουμε μια ξεχωριστή σαλάτα μαζί με άλλα λαχανικά, όπως ρόκα, μαρούλι ή λάχανο.

Βότανα του Βερμίου: 32. Λυκίσκος

Περπατώντας στις όχθες της Αράπιτσας, μέσα στην οργιώδη βλάστηση, σε πολλά σημεία θα συναντήσουμε τους όμορφους ανθισμένους λυκίσκους. Θα τους βρούμε επίσης σε πολλούς φράχτες χωραφιών και εγκαταλειμμένων, μισογκρεμισμένων παραδοσιακών σπιτιών, καθώς και στους

πρόποδες του βουνού μας..

Ο Λυκίσκος ή μπυρόχορτο, ή ζυθόχορτο ή ζυθοβότανο ή αγριόκλημα ή χούμελη, είναι ένα ποώδες πολυετές φυτό που επιστημονικά είναι γνωστό με το όνομα Χούμουλος ο λυκίσκος (Humulus lupulus) και ανήκει στην οικογένεια Κανναβίδες (Cannabaceae). Φυτρώνει στην Ελλάδα  και καλλιεργείται στην Ευρώπη, την Ασία και τη Β. Αμερική. Τον συναντούμε σε εύκρατα μέρη, σε υψόμετρο κάτω των 500 μέτρων και σε υγρά, φωτεινά και δροσερά εδάφη. Μπορεί να φθάσει σε ύψος τα 5 μέτρα. Οι βλαστοί του περιελίσσονται στους φράκτες σαν κλίματα με μήκος μέχρι 10 μέτρα. Τα φύλλα του μοιάζουν με παλάμες, έχουν 3 – 5 λοβούς και είναι στην περιφέρεια οδοντωτά. Τα αρσενικά άνθη είναι μικρά κιτρινωπά. Τα θηλυκά άνθη του μοιάζουν με μικρούς ανοικτοπράσινους κώνους που αποτελούνται από πολλά λεπτά φυλλαράκια σαν φολίδες και καλύπτονται από μικρές τριχούλες. Ανθίζει από τον Ιούλιο μέχρι το Σεπτέμβριο.

Ο λυκίσκος χρησιμοποιείται σήμερα περισσότερο για την παραγωγή μπύρας, γιαυτό καλλιεργείται σε μεγάλες εκτάσεις κυρίως στην κεντρική Ευρώπη (Γερμανία, Αυστρία κ.λ.π.). Ήταν γνωστός ήδη από την αρχαιότητα. Μάλιστα το όνομα λυκίσκος βγαίνει από το «μικρός λύκος», διότι οι αρχαίοι Έλληνες τον θεωρούσαν βλαβερό για τα δέντρα, που τα περικύκλωνε με τους βλαστούς του. Οι πρόγονοί μας τον χρησιμοποιούσαν σαν λαχανικό, διότι τα τρυφερά βλαστάρια του μπορούν να γίνουν μια νόστιμη σαλάτα ή σούπα, όπως τα σπαράγγια. Οι Ρωμαίοι ήταν οι πρώτοι που χρησιμοποίησαν τον λυκίσκο για τη ζύμωση, όμως η χρήση του για την παρασκευή μπύρας άρχισε στην Ευρώπη το 1200 μ.Χ..

Εκτός από την παρασκευή της μπύρας, ο λυκίσκος χρησιμοποιείται και σαν φαρμακευτικό φυτό, χάρη στις περισσότερες από 100 χημικές ουσίες που περιέχει, όπως ρητίνες, αιθέρια έλαια, λουπουλίνη, δεψικές ουσίες  κ.λ.π. χρησιμοποιείται σαν ορεκτικό, διουρητικό, τονωτικό, καθαρκτικό, ανθελμινθικό και για την καλή λειτουργία του πεπτικού και του κυκλοφορικού συστήματος. Πιο πολύ χρησιμοποιούνται τα άνθη του. Αφέψημα ανθέων μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν ηρεμιστικό καθώς και για τον στομαχόπονο και την αδυναμία. Ένα ρόφημα από λυκίσκο πριν τον ύπνο ή ένα μαξιλάρι εμποτισμένο με αυτόν, θεωρούνται πολύ καλά για την αϋπνία.. Επίσης εξωτερικά χρησιμοποιείται για ηρεμιστικά, χαλαρωτικά μπάνια και για την περιποίηση του δέρματος και των μαλλιών. Σκόνη από ξηρά άνθη βοηθάει και για την επούλωση των τραυμάτων.

Όμως σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί ο λυκίσκος να δημιουργήσει δερματολογικά προβλήματα και άλλες παρενέργειες στο γεννητικό σύστημα ανδρών και γυναικών, γιαυτό χρειάζεται προσοχή και να τον χρησιμοποιούμε πάντα με οδηγίες γιατρού. 

Βότανα του Βερμίου: 31. Αμπέλι

« Αγάλι αγάλι φύτευε ο γεωργός το αμπέλι

κι αγάλι αγάλι έγινε η αγουρίδα μέλι»

Bέρμιο χωρίς τη Νάουσα δεν γίνεται, όπως και τη Νάουσα δεν μπορούμε να τη φανταστούμε χωρίς τα αμπέλια της και το περίφημο ξινόμαυρο κρασί της. Επειδή λοιπόν βρισκόμαστε στην εποχή του τρύγου, δεν μπορούμε να παραλείψουμε ένα από τα σημαντικότερα φυτά που φυτρώνουν και καλλιεργούνται στην περιοχή μας, το αμπέλι.

Το αμπέλι είναι ένα από τα αρχαιότερα φυτά που καλλιεργούνται στον πλανήτη μας. Σπόροι σταφυλιών βρέθηκαν σε ανασκαφές που έγιναν σε προϊστορικούς οικισμούς 6.000 ετών στην Αίγυπτο και σε πολλές ακόμη χώρες της Ασίας και της Μεσογείου. Σύμφωνα με τη μυθολογία, το αμπέλι το έφερε στη χώρα μας από την Ασία ο Διόνυσος, ο θεός του κρασιού, ο πιο αγαπητός από τους θεούς του Ολύμπου. Επίσης το κρασί και η άμπελος κατέχουν εξέχουσα θέση στη Χριστιανική θρησκεία. Σήμερα καλλιεργείται σε όλες τις ηπείρους, κυρίως σε χώρες της Εύκρατης ζώνης. Στην Ευρώπη φημισμένα είναι τα κρασιά της Γαλλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας, όμως το αμπέλι καλλιεργείται και στη Γερμανία, τη Βρετανία και σε όλες τις Βαλκανικές χώρες.

Το αμπέλι ή κλίμα λοιπόν φέρει την επιστημονική ονομασία  Άμπελος η οινοφόρος (Vitis vinifera) και ανήκει στην οικογένεια των  Αμπελίδων (Vitaceae). Υπάρχουν περισσότερα από 60 είδη και πάνω από 5500 ποικιλίες σταφυλιών. Στη χώρα μας καλλιεργούνται 240 ποικιλίες. Εμείς θα ασχοληθούμε λίγο περισσότερο με το άγριο κλίμα, την Άμπελο τη δασική (Vitis silvestris), που θα τη συναντήσουμε στους πρόποδες του Βερμίου, κοντά στα αμπέλια μας. Είναι ένας θάμνος με μακριά κλαδιά (κλίματα) αναρριχώμενα, τα οποία φέρουν έλικες. Τα φύλλα του είναι μεγάλα, σε σχήμα παλάμης, με 3 - 4 προεξοχές. Ανθίζει στο τέλος της άνοιξης με άνθη μικρά πρασινωπά με 5 πέταλα σε ταξιανθία βότρυ. Ο καρπός του, το σταφύλι, η ρόγα,  έχει σφαιρικό σχήμα με χρώμα σκούρο κόκκινο ή άσπρο ή κιτρινωπό, ανάλογα με την ποικιλία, που περιέχει 1 – 4 σπόρους. Το αμπέλι ευδοκιμεί σε εδάφη αργιλούχα και ασβεστούχα, σχετικά ξηρά, καλά αεριζόμενα και με σημαντική περιεκτικότητα σε σίδηρο.

Τα σταφύλια χρησιμοποιούνται ως φαγώσιμα (επιτραπέζια ή σταφίδα), για την παρασκευή κρασιού, με τη ζύμωση του μούστου, τσίπουρου με την απόσταξη του κρασιού ή ακόμη για το ξίδι με τη ζύμωση του κρασιού. Ακόμη με τα σταφύλια παρασκευάζονται μούστος, πετιμέζι, μαρμελάδες, γλυκά του κουταλιού κ.λ.π. Τα φύλλα του αμπελιού χρησιμοποιούνται στη μαγειρική για τους ντολμάδες και άλλα φαγητά.

Το αμπέλι και το κρασί έχει πολλές θεραπευτικές ιδιότητες χάρη στις πολύτιμες χημικές ουσίες που περιέχουν, όπως σάκχαρα, τανίνες, βιταμίνες, άλατα, οργανικά οξέα, μέταλλα κ.λ.π.. Τα φύλλα του αμπελιού μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως αφέψημα σαν στυπτικό ή για δερματικά προβλήματα. Τα σταφύλια είναι τονωτικά, θρεπτικά, ανοίγουν την όρεξη και βοηθούν στην καλή λειτουργία του πεπτικού συστήματος. Το κρασί σε μικρές δόσεις είναι χωνευτικό, τονωτικό και διουρητικό. Το ζεστό κρασί, που συνηθίζεται στη Γερμανία και σε άλλες χώρες της Βόρειας Ευρώπης, πίνεται το χειμώνα και βοηθάει στην αντιμετώπιση του κρυολογήματος και της γρίπης. 

Γενικά λοιπόν « ο οίνος ευφραίνει καρδίαν» , αρκεί να μην το παρακάνουμε, διότι μπορεί να μας γίνει εξάρτηση και να έχουμε πολύ άσχημες παρενέργειες στο νευρικό μας σύστημα, στο συκώτι και σε άλλα βασικά όργανα και τελικά να το πληρώσουμε ακριβά.

Ας ευχηθούμε λοιπόν στους φίλους αμπελουργούς και οινοπαραγωγούς: 

«ΚΑΛΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΚΑΛΑ ΚΡΑΣΙΑ»…

                      (Δημοσιεύτηκε στα ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ ΝΕΑ το Σάββατο 21 Σεπτεμβρίου 2013)

Βότανα του Βερμίου: 30. Κιχώριο

Περπατώντας στους πρόποδες του Βερμίου και γενικά στους δρόμους της Νάουσας θα συναντήσουμε ένα από τα πιο συνηθισμένα βότανα, το Κιχώριο, που είναι γνωστό σαν ένα ακόμη είδος ραδικιού με το συνηθισμένο όνομα πικροράδικο ή πικρομάρουλο ή πικραλίδα. Το ξεχωρίζουμε

από τα γαλαζωπά ανθάκια του.

Το επιστημονικό όνομα του Κιχώριου είναι Κιχώριο το ίντυβον (Cichorium intybus) και ανήκει στην οικογένεια των Σύνθετων (Compositae). Το Κιχώριο συναντάται στην Ευρώπη, την Ασία και την Αφρική σε 8 είδη. Είναι πολυετές φυτό με σκληρό βλαστό,  σε ύψος που μπορεί να φθάσει και το 1 μέτρο και με πολλά κλαδιά. Εάν χαράξουμε το βλαστό του θα δούμε να βγαίνει μια γαλακτώδης ουσία. Θα το συναντήσουμε στα χωράφια και στις άκρες των δρόμων. Αντέχει στο κρύο. Τα άνθη του είναι σε σχήμα αστεριού με πολλά λεπιοειδή γαλαζωπά πέταλα, οδοντωτά στην άκρη. Ανθίζει το καλοκαίρι και το φθινόπωρο. Τα φύλλα του είναι οδοντωτά σε σχήμα φτερού, λογχοειδή.

Το Κιχώριο είναι γνωστό από την αρχαιότητα. Το χρησιμοποιούσαν σαν φαρμακευτικό φυτό ο Διοσκουρίδης, ο Θεόφραστος, ο Γαληνός και ο Πλίνιος. Χάρη στις πολλές και πολύτιμες χημικές ουσίες που περιέχει, όπως ιντυβίνη, ινουλίνη, πηκτίνη, σάκχαρα, τανίνες, έλαια, ρητίνη και αλκαλοειδή έχει ιδιότητες τονωτικές, διουρητικές, χωνευτικές, καθαρκτικές, διεγερτικές, μαλακτικές, ηρεμιστικές αντιφλεγμονώδεις, αντιβακτηριδιακές κ.λ.π. Περιέχει σίδηρο και πολλές βιταμίνες. Χρησιμοποιείται για τη χολολιθίαση, για τη δυσκοιλιώτητα, για τη μείωση του σακχάρου και της χοληστερίνης, για την ταχυπαλμία, κατά της ανορεξίας, για παθήσεις του ήπατος, των νεφρών και γενικά του ουροποιητικού συστήματος. Ο χυμός του μπορεί να χρησιμοποιηθεί για δερματικές παθήσεις. Όλα αυτά φυσικά πάντα με τις οδηγίες του γιατρού..

Η  ρίζα του Κιχώριου αφού ψηθεί, κατόπιν αλέθεται και χρησιμοποιείται σαν υποκατάστατο του καφέ για αυτούς που αποφεύγουν την καφεΐνη. Μάλιστα πουλιέται καφές από Κιχώριο σε καταστήματα βιολογικών προϊόντων.

Επίσης, ήδη από την αρχαιότητα, τα φύλλα του Κιχώριου χρησιμοποιούνται και σαν λαχανικό. Βραστά με λεμόνι κάνουν μια πολύ νόστιμη και υγιεινή σαλάτα, αρκεί να πετάξουμε το πρώτο νερό, διότι είναι λίγο πικρά. Μην ξεχνάμε ότι το νερό από τα βρασμένα χορταρικά περιέχει σίδηρο και άλλα ιχνοστοιχεία και μπορούμε μ’ αυτό να ποτίσουμε τα λουλούδια μας για να τα βοηθήσουμε να ζωντανέψουν και να αποκτήσουν λαμπερό πράσινο χρώμα. 

Βότανα του Βερμίου: 29. Σαπωνάρια

Είναι τόσα πολλά τα είδη φυτών, που έχουμε στη χώρα μας και φυσικά στο βουνό μας, που πολλές φορές προσπερνάμε πανέμορφα αγριολούλουδα με πολύτιμες ιδιότητες και δεν τα δίνουμε σημασία. Αυτό συμβαίνει λοιπόν και με τη διακριτική Σαπωνάρια. Θα τη συναντήσουμε αυτή την εποχή, καθώς και ολόκληρο το καλοκαίρι με τα όμορφα μπουκετάκια της στους πρόποδες του βουνού μας, καθώς

και στις παρυφές των δρόμων, στις αυλές και στα κτήματα. Μάλιστα επειδή πολλοί φίλοι αναγνώστες δυσκολεύονται να αναγνωρίσουν τα βότανα που περιγράφουμε, μέσα από τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες που δημοσιεύονται, συνήθως δίνουμε και ακριβή τοποθεσία. Έτσι λοιπόν πολλές Σαπωνάριες μπορούμε να δούμε στο δρόμο του Σπηλαίου και ειδικά γύρω από το παλιό γερμένο εκκλησάκι

Η Σαπωνάρια λοιπόν είναι ένα βότανο που ανήκει στην οικογένεια Καρυοφυλλίδες (Caryophyllaceae), φέρει  το επιστημονικό όνομα Saponaria, υπάρχει σε περίπου 20 είδη  και το πιο διαδεδομένο και ενδιαφέρον στη χώρα μας είναι το είδος Σαπωνάρια η φαρμακευτική (Saponaria officinalis). Είναι γνωστή και με τα ονόματα Σαπουνόχορτο, Σαπνιά, Χαλβαδόριζα και Τσουένι. Είναι ποώδες φυτό μονοετές ή πολυετές με πολύπλοκη  μακριά ρίζα και βλαστούς που φθάνουν σε ύψος τα 50 εκατοστά. Τα φύλλα του βγαίνουν αντίθετα, είναι μυτερά, λογχοειδή με 5 παράλληλα νεύρα. Τα άνθη του σχηματίζουν μπουκετάκια (διχάδια), με χρώμα ασπρορόδινο, έχουν πέντε πέταλα ενωμένα στη βάση τους και βγαίνουν μέσα από σωληνοειδή κάλυκα. Ανθίζει από τον Ιούνιο μέχρι το Σεπτέμβριο. Φυτρώνει στη Νότια Ευρώπη και στην Ασία.

Η Σαπωνάρια είναι γνωστή από την αρχαιότητα χάρη στις πολλές φαρμακευτικές και απορρυπαντικές ιδιότητες. Όπως μαρτυρεί και το όνομά της διαθέτει πολλές σαπωνίνες και άλλες πολύτιμες χημικές ουσίες. Έχει αντιφλεγμονώδεις ιδιότητες και στη φαρμακευτική χρησιμοποιείται σαν τονωτικό, ορεκτικό, καθαρκτικό, διουρητικό, αποχρεμπτικό, υπακτικό, αντιπυρετικό και αντιρρευματικό, για παθήσεις του αναπνευστικού και πεπτικού συστήματος (π.χ. χολολιθίαση). Επίσης χρησιμοποιείται εξωτερικά για τη θεραπεία πολλών δερματοπαθειών, όπως ακμή, τριχόπτωση, λειχήνες, εκζέματα, ψωρίαση, αφροδισιακά νοσήματα κ.λ.π.

Όταν ήμασταν μικροί τρίβαμε άνθη και φύλλα από το Σαπουνόχορτο στα βρεγμένα χέρια μας και σχηματίζονταν αφρός, όπως του σαπουνιού. Πράγματι λοιπόν η Σαπωνάρια έχει και απορρυπαντικές ιδιότητες. Κατά την αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν για το πλύσιμο μάλλινων ρούχων. Σε ορισμένη αναλογία ξηρού ριζώματος, και φρέσκων λουλουδιών και βλαστών διαλυμένων σε νερό, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για το πλύσιμο χαλιών, κουρτινών, ταπετσαριών και άλλων σκληρών και ευαίσθητων  υφασμάτων.  Επίσης παλαιότερα χρησιμοποιούνταν διάλυμα φτιαγμένο από ρίζες της Σαπωνάριας για την παρασκευή του χαλβά, γιαυτό και είναι γνωστή και με το όνομα Χαλβαδόριζα.                                                                                                  

Βότανα του Βερμίου: 28. Μπελαντόνα

Το Βέρμιο, το  βουνό μας, είναι γνωστό για τις ομορφιές του ήδη από την αρχαιότητα. Μάλιστα οι πρόγονοί μας έπλασαν και μύθους γύρω από αυτό. Έτσι εδώ τοποθετούσαν τους περίφημους κήπους του Μίδα με τα εκατόφυλλα τριαντάφυλλα, εδώ επίσης είχε τις περιπέτειές του ο Διόνυσος με τους

Σιληνούς και στις πολλές πηγές έβρισκαν καταφύγιο οι Δρυάδες και οι Νύμφες. Εδώ λοιπόν πριν μερικά χρόνια σε μια βόλτα κοντά στο χιονοδρομικό μας κέντρο αναπάντεχα συναντήσαμε ένα περίφημο βότανο που είναι στενά συνδεδεμένο με πολλούς μύθους, θρύλους και παραδόσεις, τη μπελαντόνα.

Το όνομα «Μπελαντόνα» είναι ιταλικό και μεταφράζεται στα ελληνικά ως η «ωραία κυρία», διότι μια από τις ιδιότητες του φυτού είναι να διαστέλλει την κόρη των ματιών και έτσι οι κυρίες που τη χρησιμοποιούσαν «ομόρφαιναν». Το ελληνικό όνομα Άτροπος προέρχεται από τη μοίρα Άτροπο, που σύμφωνα με το μύθο  κόβει το νήμα της ζωής των ανθρώπων. Το φυτό πήρε αυτό το όνομα, διότι περιέχει ισχυρό δηλητήριο, που οδηγεί στο θάνατο. Σήμερα το επιστημονικό της όνομα συνδυάζει και τα δύο παραπάνω ονόματα, είναι το Άτροπος η μπελλαντόνα (Atropa bellandona) και ανήκει στην οικογένεια Σολανίδες (Solanaceae). Στη χώρα μας θα τη συναντήσουμε στη Βόρεια Ελλάδα. Επίσης φυτρώνει στα δάση της Ευρώπης, της Ασίας και στη Βόρεια Αφρική. Συναντάται σε 4 είδη..

Πρόκειται για ένα σπάνιο ποώδες πολυετές δηλητηριώδες φυτό. Θα το συναντήσουμε γύρω και μέσα σε δάση, προτιμάει σκιερά και ασβεστούχα εδάφη. Έχει σκληρή ρίζα και ο βλαστός του φθάνει σε ύψος το ενάμιση μέτρο. Έχει κλαδιά, απ’ όπου βγαίνουν με μικρούς μίσχους τα μυτερά ωοειδή σκουροπράσινα φύλλα του που μάλιστα φέρουν τρίχωμα, έχουν μια κολλώδη ουσία και μυρίζουν άσχημα.. Τα άνθη του βγαίνουν από τις μασχάλες των φύλλων και μοιάζουν με κύπελλα ή καμπανούλες, είναι αρκετά μεγάλα με χρώμα σκούρο μωβ, βιολετί ή καφέ. Φέρουν 5 στήμονες και ανθίζουν το καλοκαίρι. Οι καρποί του μοιάζουν με μαύρα γυαλιστερά κερασάκια, περιέχουν πολλούς σπόρους και βγάζουν ένα κόκκινο χυμό.

Όπως γράφουμε και παραπάνω η μπελαντόνα είναι δηλητηριώδες φυτό, γιαυτό χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι μόνο να τη βλέπουμε, να τη θαυμάζουμε και να τη φωτογραφίζουμε. Όμως χρησιμοποιείται στην ιατρική λόγω των πολλών φαρμακευτικών ουσιών που περιέχει, όπως αλκαλοειδή (άτροπο, σκοπολαμίνη, ινουλίνη, ασπαραγίνη, υοσκυαμίνη), χλωροφύλλη, κυτταρίνη κ.λ.π. Χρησιμοποιούνται συνήθως τα φύλλα και οι ρίζες του που έχουν ηρεμιστικές, αντισπασμωδικές, ναρκωτικές και αντιεφυδρωτικές ιδιότητες, βοηθούν στην αντιμετώπιση της ναυτίας και της επιληψίας.. Με επεξεργασία της ρίζας παρασκευάζονται φάρμακα κατά της νόσου του Πάρκινσον. Ακόμη χρησιμοποιείται εξωτερικά σαν παυσίπονο, αναλγητικό και αντινευραλγικό, καθώς και για παθήσεις των ματιών. Τα ξηραμένα φύλλα σε μορφή σκόνης βοηθούν στη θεραπεία του άσθματος. Σαν ρόφημα βοηθάει στη θεραπεία του κοκκύτη, καταπραΰνει  στομαχικούς πόνους, πόνους του συκωτιού, θεραπεύει αιμορροΐδες, ραγάδες κ.λ.π.. Από την μπελαντόνα παρασκευάζονται φάρμακα για τη θεραπεία στομαχικών ελκών, κωλικών των νεφρών και του ήπατος, για τη δυσκοιλιότητα, την εγκεφαλίτιδα κ.λ.π. Οι καρποί του είναι ισχυρότατο δηλητήριο και ορισμένες φορές χρησιμοποιούνται στην παρασκευή βαφών για κεραμικά κ.λ.π. Εκτός από φάρμακο η μπελαντόνα χρησιμοποιείται και σαν παρασιτοκτόνο.

Οι θεραπευτικές ιδιότητες της μπελαντόνα ήταν γνωστές ήδη από την αρχαιότητα. Τη χρησιμοποιούσαν οι μεγάλοι  γιατροί στην Ελλάδα καθώς και στη Βαβυλωνία και Μεσοποταμία. Σήμερα καλλιεργείται σε πολλές χώρες τη Ευρώπης (Γαλλία, Βρετανία, Ρωσία, Βουλγαρία) καθώς και στις Η.Π.Α.

Βότανα του Βερμίου: 27. Τσάι του βουνού

Την εποχή αυτή, πολλοί φίλοι φυσιολάτρες και βοτανολάτρες παίρνουν τα βουνά για να μαζέψουν το τσάι για το χειμώνα τους. Ασφαλώς αναφερόμαστε στο «τσάι του βουνού», που το συναντούμε άφθονο στο Βέρμιο, πίσω από το χιονοδρομικό κέντρο μας και προς τη Γραμμένη. Μάλιστα υπάρχει σε τρία είδη, το πιο γνωστό  κίτρινο, το πιο σπάνιο άσπρο και μερικοί το βρίσκουν και σε πράσινη

«παραλλαγή».

Το τσάι του βουνού λοιπόν φέρει το επιστημονικό όνομα Σιδερίτης (Sideritis) και ανήκει στην οικογένεια των Χειλανθών (Labiatae). Φυτρώνει σε περισσότερα από 100 είδη στις χώρες της Μεσογείου. Το πιο γνωστό είδος είναι ο Σιδερίτης ο Συριακός (Sideritis syriaca). Στη χώρα μας φυτρώνει σε 17 είδη. Εκτός από το γνωστό τσάι του βουνού, φέρει και άλλα τοπικά ονόματα, όπως μαλοτήρας  ή καλοκοιμηθιά (Sideritis cretica) (Κρήτης), τσάι Ευβοίας, Ταϋγέτου, Ολύμπου, Παρνασσού, Βλάχικο κ.λ.π.

Είναι ένα πολυετές, ποώδες φυτό που φθάνει τα 40 εκατοστά στο ύψος. Έχει βλαστούς και κλωναράκια λεπτά και χνουδωτά. Επίσης τα λεπτά και λογχοειδή φύλλα του είναι σαρκώδη και χνουδωτά. Το χνούδι αυτό είναι χαρακτηριστικό των ξηρόφιλων φυτών, διότι και ο σιδερίτης φυτρώνει σε πετρώδη ξηρά εδάφη και μάλιστα σε υψόμετρο πάνω από τα 1000 μέτρα. Τα άνθη του έχουν χρώμα κιτρινωπό, άσπρο και σε ορισμένα είδη ρόδινο ή μενεξεδί. Το συλλέγουμε συνήθως τον Ιούλιο.

Ο σιδερίτης λοιπόν είναι το πιο γνωστό και αγαπητό ρόφημα στη χώρα μας, ακόμη από την αρχαιότητα. Περιέχει πολύτιμες χημικές ουσίες, όπως φλαβονοειδή, αιθέρια έλαια, τερπενικά οξέα, διτερπένια, καρβακρόλη, κουρκουμίνη, σίδηρο, καρυοφυλλίνη κ.λ.π.  Χρησιμοποιούμε όλα τα μέρη του εκτός από τη ρίζα για να παρασκευάσουμε ένα αφέψημα με ιδιότητες τονωτικές, αποχρεμπτικές, αντιυπερτασικές, αντιθρομβωτικές, αντιοξειδωτικές, αντιαναιμικές, σπασμολυτικές., εφιδρωτικές και  διουρητικές. Επίσης βοηθάει στην πέψη, στα κρυολογήματα, στο βήχα και γενικά στην αντιμετώπιση προβλημάτων του αναπνευστικού, σταματά τη  διάρροια, διαλύει τις πέτρες των νεφρών. Οι αρχαίοι το χρησιμοποιούσαν σαν επουλωτικό για τις πληγές των πολεμιστών από τα βέλη.   Επίσης αποτελεί ένα πολύ καλό μελισσοτροφικό φυτό.

Σήμερα το τσάι του βουνού αποτελεί και μια πολύ προσοδοφόρα καλλιέργεια, διότι μπορεί να καλλιεργηθεί σε άγονα εδάφη και πωλείται όχι μόνο σαν ρόφημα ή φάρμακο, χρησιμοποιείται επίσης στη βιομηχανία τροφίμων, ποτών και καλλυντικών.

Στη Νάουσα το τσάι του βουνού είναι απαραίτητο σε κάθε σπίτι και όπως γράφει ο κυρ Νίκος ο Σπάρτσης στο βιβλίο του «Τα παραδοσιακά μας φαγητά στη Νάουσα»: « με τα τσάια αυτά τρώγαμε πρωινό παπάρα με ψωμί τριμμένο στο πιάτο μας τις σαρακοστές, Τετάρτες και Παρασκευές νηστείες».

Όπως συμβαίνει και με άλλα βότανα, έτσι και με το «τσάι του βουνού» πρέπει να προσέχουμε ιδιαίτερα τη συλλογή. Να κόβουμε με ψαλίδι μόνο τα κλωνάρια του και  να μην το ξεριζώνουμε, διότι από τις ρίζες μπορεί να φυτρώσει και την επόμενη χρονιά. Αλλιώς κινδυνεύει με εξαφάνιση.