Βότανα του Βερμίου: 95. Φυτολάκα

Σ

το μεγάλο αφιέρωμά μας στα βότανα του Βερμίου, πολλές φορές αναφερθήκαμε σε ορισμένα φυτά, τα οποία μπορεί να διαθέτουν εξαιρετική ομορφιά, όμως είναι αρκετά επικίνδυνα. Επίσης κάποια από αυτά τα φυτά χρησιμοποιούνται σαν βότανα για τη θεραπεία ορισμένων ασθενειών, όμως μόνο μετά από συμβουλή ειδικού γιατρού. Στη στήλη μας, απλά περιγράφουμε τα βότανα του Βερμίου και δεν δίνουμε συμβουλές πώς να τα χρησιμοποιήσουμε για θεραπευτικούς σκοπούς, γιατί απλά δεν είμαστε ειδικοί. 

Η φυτολάκα λοιπόν είναι ένα από τα φυτά που μπορεί να μας τραβήξουν την προσοχή με την ομορφιά του, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν θεραπευτικό βότανο, όμως χρειάζεται μεγάλη προσοχή, γιατί πολλά μέρη του είναι δηλητηριώδη.

Πρόκειται για την Φυτολάκα την αμερικανική (Phytolacca Americana), η οποία ανήκει στη μικρή  οικογένεια των Φυτολακίδων (Phytolacceae). Από το όνομά της καταλαβαίνουμε ότι είναι ένα επιγενές φυτό, το οποίο συναντούμε συχνά στις χώρες της Ν. Ευρώπης, όμως κατάγεται από την Αμερική. Θα το συναντήσουμε στις άκρες των δρόμων στους πρόποδες του βουνού μας, συνήθως σε υγρές και σκιερές περιοχές. Είναι μικρό δέντρο – θάμνος που μπορεί να φθάσει σε ύψος τα 3 μέτρα. Ο βλαστός του είναι τρυφερός και κοκκινωπός και από αυτόν βγαίνουν τα μεγάλα σκουροπράσινα φύλλα σε σχήμα φτερού και μήκους περίπου 30 εκατοστά. Τα άνθη του είναι σε ταξιανθία βότρυ (πολλά μαζί σαν τσαμπιά), είναι πολύ μικρά, έχουν χρώμα λευκό ή ρόδινο και αποτελούνται από 5 σέπαλα. Ανθίζει τέλος άνοιξης – αρχή καλοκαιριού. Οι καρποί του είναι σφαιρικοί με διάμετρο 1 εκατοστό, έχουν στην αρχή κόκκινο χρώμα και όταν ωριμάσουν γίνονται μαύροι και κρέμονται σαν πανέμορφα τσαμπιά.

Η φυτολάκα λοιπόν περιέχει πολλές χημικές ουσίες, οι οποίες της δίνουν ιδιαίτερες φαρμακευτικές ιδιότητες, όπως σαπωνίνες, ρητίνες, τανίνες, φυτολακίνη κ.λ.π. Χρησιμοποιείται περισσότερο η ρίζα της  για παθήσεις του ανοσοποιητικού συστήματος, του αναπνευστικού, για ρευματισμούς, αμυγδαλίτιδες, καθώς και σαν καθαρκτικό και εμετικό.

Ο χυμός των καρπών με το έντονο μωβ χρώμα, μπορεί να χρησιμοποιηθεί για βαφή. Μάλιστα κάποτε στην Αμερική τον χρησιμοποιούσαν για να βάφουν και ποτά. Όμως επειδή είναι τοξικός, σήμερα απαγορεύεται η χρήση του.

Βότανα του Βερμίου: 94. Μη με λησμόνει

Τ

ο σημερινό μας αγριολούλουδο έχει δυο ασήμαντα χαρακτηριστικά. Πρώτον είναι πολύ μικρό και δύσκολα κάποιος το δίνει σημασία και δεύτερο δεν έχουν καταγραφεί σε κάποιο βιβλίο θεραπευτικές ιδιότητές του. Όμως αυτό το ασήμαντο λουλουδάκι αν το παρατηρήσουμε προσεκτικά είναι πανέμορφο. Επίσης έχει ένα ξεχωριστό όνομα που συνδέεται με μια ρομαντική ιστορία. Σύμφωνα με αυτή λοιπόν, κάποτε ένας νεαρός, σε μια απόκρημνη περιοχή του βουνού, μάζευε λουλούδια για να τα χαρίσει στην αγαπημένη του. Όμως δεν πρόσεξε, παραπάτησε και την ώρα που έπεφτε στον γκρεμό πέταξε το μπουκετάκι με τα μικρά αγριολούλουδα στο κορίτσι του φωνάζοντας «μη με λησμόνει». Από εκεί λοιπόν πήρε το όνομά του.  

Πρόκειται για την Μυοσώτη τη δασική (Μyositis), η οποία ανήκει στην οικογένεια των Βοραγινίδων (Boraginaceae). Θα τη συναντήσουμε σε δάση και λιβάδια κυρίως των Μεσογειακών χορών. Είναι μικρή πόα με μακριά πράσινα τραχιά φύλλα, τα οποία ξεχωρίζουν, όπως και ο βλαστός, από τις πολλές τριχούλες, που μοιάζουν με μικρές σύριγγες, απ’ όπου βγαίνουν υγρά. Τα άνθη  βγαίνουν πολλά μαζί σε ταξιανθία βότρυ και αποτελούνται από πέντε πέταλα, συνήθως γαλαζωπά στην περιφέρεια και στο κέντρο κίτρινα. Στο κέντρο του άνθους βρίσκονται πέντε στήμονες και η ωοθήκη, η οποία αποτελείται από 2 καρπόφυλλα. Ολόκληρο το άνθος βρίσκεται μέσα σε τριχωτό χωνί με εξωτερικά λέπια. Ο καρπός είναι κάρυο.

Στην ίδια οικογένεια με το μη με λησμόνει ανήκει και το κυνόγλωσσο, στο οποίο αναφερθήκαμε σε παλιό σημείωμά μας (το συναντήσαμε στη Σχολή του Αριστοτέλή), καθώς και η βοϊδόγλωσσα (Έχιον το πλανταγινόμορφο), την οποία πολλοί την αναφέρουν επίσης με το ίδιο όνομα.

Πολλά από τα φυτά των Βοραγινίδων καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικά, για να διακοσμούν κήπους και παρτέρια και ορισμένα για φαρμακευτκούς σκοπούς.

Βότανα του Βερμίου: 93. Πλάτανος

Η

 κακοκαιρία των τελευταίων ημερών, με τις πολύ χαμηλές θερμοκρασίες και τα χιόνια, είναι βέβαιο ότι θα επηρεάσει πολλά δέντρα και άλλες καλλιέργειες, κυρίως αυτές που είναι εισαγόμενες, δηλαδή προέρχονται από πιο ζεστές περιοχές (π.χ. ελιές κ.λ.π.). Ενώ αντίθετα τα δικά μας είδη δεν πρόκειται να έχουν πρόβλημα, ίσως μάλιστα πολλές ποικιλίες μηλιάς δώσουν

τελικά καλύτερης ποιότητας παραγωγή.  Εκείνα που σίγουρα δεν έχουν ανάγκη είναι τα πλατάνια μας, τα οποία εδώ και εκατοντάδες χρόνια στολίζουν το δασάκι του Αγίου Νικολάου και είναι στενά συνδεδεμένα με την ιστορία της Νάουσας, όπως ο πλάτανος της Αγίας Παρασκευής, ο οποίος ζει περισσότερα από 600 χρόνια. Όμως εκτός από τη Νάουσα, ο πλάτανος είναι γενικά δεμένος με την ιστορία και τη μυθολογία της Ελλάδας. Σύμφωνα με το μύθο λοιπόν ο Δίας, όταν μεταμορφωμένος σε ταύρο έκλεψε την Ευρώπη, την οδήγησε κάτω από έναν πλάτανο, όπου ενώθηκε μαζί της.

Ο πλάτανος  φέρει το επιστημονικό όνομα Πλάτανος ο ανατολικός (Platanus orientalis), ανήκει στην οικογένεια των Πλατανίδων (Platanaceae) και είναι αυτοφυές φυτό της Ελλάδας. Γενικά τα διάφορα είδη πλατάνου τα συναντούμε κυρίως σε χώρες του  Βόρειου ημισφαιρίου. Είναι δέντρο φυλλοβόλο με ύψος που μπορεί να φθάσει τα 30 μέτρα και προτιμάει σχετικά χαμηλά υψόμετρα μέχρι 1000 μέτρα, κοντά σε ποτάμια και γενικά υγρές περιοχές.  Ο χοντρός  κορμός του, που  περιβάλλεται από λεία σκληρή φλούδα, προσβάλλεται από διάφορα παράσιτα και συνήθως δημιουργεί κενά (κουφάλες). Τα φύλλα του έχουν σχήμα παλαμοειδές, αποτελούνται από 5 – 7 λοβούς και στην επάνω επιφάνεια έχουν πιο σκούρο πράσινο χρώμα, ενώ στην κάτω είναι ανοιχτόχρωμα και καλύπτονται από λεπτό χνούδι. Είναι φυτό μόνοικο, δηλαδή έχει ξεχωριστά θηλυκά και αρσενικά άνθη, τα οποία κρέμονται 3 – 4 από μακρύ μίσχο σε ταξιανθία κεφάλιο, σαν μικρές μπαλίτσες. Ο καρπός είναι κάρυο με τριχούλες στη βάση του. Είναι δέντρο αιωνόβιο και στενά συνδεδεμένο με την ιστορία. Εκτός από τους δικούς μας ιστορικούς πλάτανους (Αγ. Παρασκευή, πάρκο κ.λ.π.), είναι γνωστός και ο πλάτανος της Κω, ο οποίος θεωρείται ότι υπάρχει από την εποχή του Ιπποκράτη.

Το ξύλο του πλάτανου είναι αρκετά σκληρό και χρησιμοποιείται στην επιπλοποιία, την ξυλογλυπτική ακόμη και στην χαρτοποιία.

Όπως αναφέραμε σε παλαιότερα σημειώματά μας (το 2012), τα τελευταία χρόνια τα πλατάνια κινδυνεύουν από την ασθένεια «μεταχρωματικό έλκος», η οποία μεταδίδεται πολύ εύκολα, κυρίως με κοπτικά εργαλεία, και έχει σαν συνέπεια να ξεραίνονται τα δέντρα και να εξαφανίζονται ολόκληρα πλατανοδάση. Όπως μας εξήγησε ο καθηγητής Π. Τσόπελας, η ασθένεια μάλλον ξεκίνησε από την Ιταλία και ήδη έχει κάνει κακό σε πολλά δάση της Ηπείρου. Για την ώρα εμείς μάλλον δεν έχουμε πρόβλημα, όπως πρέπει να είμαστε ιδιαίτερα προσεκτικοί…   

Βότανα του Βερμίου: 92. Γλυστρίδα

Α

υτή την εποχή και σε όλη τη διάρκεια του καλοκαιριού η γλυστρίδα έχει τη θέση της στους πάγκους της λαϊκής και φυσικά στους κήπους, στους μπαχτσέδες και στα ποτιστικά χωράφια. Μερικοί την προτιμούν στη σαλάτα τους, όμως οι πολλοί δεν γνωρίζουν τη μεγάλη θρεπτική

και θεραπευτική αξία της, παρόλο που είναι γνωστή από την αρχαιότητα.

Το επιστημονικό όνομα της γλυστρίδας είναι  Πορτουλάκη η λαχανώδης ή Πορτουλάκα η λαχανήρα (Portulaca oleraceae). Ανήκει στην οικογένεια Πορτουλακίδες (Portulacaceae) και είναι γνωστή και με τα ονόματα αντράκλα, χοιροβότανο κ.λ.π.

Χαρακτηριστικό της γνώρισμα είναι ο χυμώδης γυαλιστερός και κοκκινωπός βλαστός, που έρπει και έχει μήκος περίπου 30 εκατοστά. Βγάζει σαρκώδη γυαλιστερά αυγοειδή φύλλα σε χρώμα έντονο πράσινο χωρίς μίσχο. Τα άνθη του έχουν χρώμα κίτρινο, βγαίνουν ανάμεσα στα φύλλα και αποτελούνται από 5 πέταλα, 2 σέπαλα και 10 στήμονες. Ανθίζει το καλοκαίρι. Ο καρπός του είναι κάψα και περιέχει πολλούς μικρούς μαύρους σπόρους. Η καταγωγή της είναι από την ΝΔ Ασία.

Η γλυστρίδα χρησιμοποιείται στη διατροφή των ζώων (π.χ. χοίροι), αλλά και από τον άνθρωπο σαν σαλάτα ή τουρσί με αλάτι και ξίδι. Περιέχει αντιοξειδωτικές ουσίες,  πολλές βιταμίνες  (A, C, K, B, D, Ε καθώς και Ω3) και αρκετά μέταλλα, όπως Σίδηρο, Νάτριο, Ασβέστιο και Μαγνήσιο.

Είναι γνωστή από την αρχαιότητα. Αναφέρεται στα συγγράμματα του Θεόφραστου και μπορεί να χρησιμοποιηθεί σαν θεραπευτικό βότανο σαν διουρητικό, για παθήσεις του πεπτικού, σαν επουλωτικό, καθαρκτικό, αντισκορβουτικό, για δερματικές παθήσεις κ.λ.π.

Αρκούμαστε σε αυτά τα λίγα λόγια για να μην μας κατηγορήσουν κάποιοι για πολυλογία και μας πουν ότι «φάγαμε γλυστρίδα»…

Δημοσιεύτηκε στα ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ ΝΕΑ  στις 10/9/2016

Βότανα του Βερμίου: 91. Κώνειο

Π

ολλές φορές γράψαμε για βότανα, τα οποία περιέχουν ισχυρά δηλητήρια και πρέπει να τα αποφεύγουμε, παρόλο που μπορεί να έχουν φαρμακευτικές ιδιότητες. Μερικά από αυτά μάλιστα έχουν μείνει στην ιστορία, όπως π.χ. το κώνειο με το οποίο δηλητηριάστηκε ο

Σωκράτης.

Το κώνειο λοιπόν φέρει το επιστημονικό όνομα Κώνειο το στικτό (Conium maculatum) και ανήκει στην οικογένεια των Σκιαδανθών (Umpelliferae) μαζί με άλλα ποώδη φυτά, τα οποία βγάζουν άνθη σε ταξιανθία σκιάδιο, όπως π.χ. το μάραθο. Είναι γνωστό με τα κοινά ονόματα μαγκούτα και βρωμόχορτο, διότι όταν τρίψουμε τα φύλλα του μυρίζουν πολύ άσχημα. Έτσι μπορούμε να το ξεχωρίσουμε από το μαϊντανό και το άγριο καρώτο με τα οποία μοιάζει λίγο στα φύλλα ή τα άνθη. Θα το συναντήσουμε στις άκρες των δρόμων και των χωραφιών, στις όχθες ποταμών σε σχετικά υγρά εδάφη και  μικρά υψόμετρα.

Πήρε το όνομά του από τα στίγματα που έχει στο βλαστό του, ο οποίος είναι τρυφερός, γυαλιστερός και κούφιος. Τα φύλλα του είναι σύνθετα και μοιάζουν με φτερά, με οδοντωτό περίγραμμα, λεία και σκουροπράσινα. Τα άνθη του είναι μικρά, αποτελούνται από 5 πέταλα,  έχουν χρώμα λευκό και κάθε σκιάδιο αποτελείται από 20 περίπου ακτίνες, στην άκρη των οποίων βγαίνουν σαν μικρές τούφες τα άνθη, σχηματίζοντας μικρές ομπρελίτσες. Ανθίζει τέλη άνοιξης και ολόκληρο το καλοκαίρι. Ο καρπός του είναι αχαίνιο. Η ρίζα του είναι άσπρη και αρκετά χοντρή. Το ύψος του μπορεί να ξεπεράσει τα 2 μέτρα.

Τα φύλλα του και οι καρποί του περιέχουν τη χημική ουσία κονικίνη, η οποία είναι ισχυρό δηλητήριο και οδηγεί σε παράλυση. Στην ιατρική χρησιμοποιείται σαν ηρεμιστικό, αντινευραλγικό, τοπικό αναισθητικό κ.λ.π.

Βότανα του Βερμίου: 90. Βαλεριάνα

Η

 Βαλεριάνα είναι ένα από τα πιο γνωστά βότανα, με πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες. Θα τη βρούμε κυρίως σε μέρη υγρά, δίπλα από ρυάκια, στους πρόποδες του βουνού μας, όμως και

σε πετρώδη εδάφη καθώς και σε ακαλλιέργητα χωράφια..

Το επιστημονικό της όνομα είναι το ίδιο, Βαλεριάνα, και τη συναντούμε σε διάφορα είδη, όπως τη Βαλεριάνα τη φαρμακευτική (Valeriana officinalis), τη Βαλεριάνα την ασαρόφυλλη (Valeriana asarifolia), τη Βαλεριάνα την κονδυλόριζη (Valeriana tuberosa) κ.λ.π., τα οποία ξεχωρίζουν κυρίως από το σχήμα των φύλλων τους. Ανήκει στη μεγάλη οικογένεια των Βαλεριανιδών (Valerianaceae). Τη συναντούμε και με τα ονόματα ερπίνη, κέντρανθο, αλεναία κ.λ.π.

Έχει ισχυρό κυλινδρικό βλαστό σε ύψος που μπορεί να περάσει και το ένα μέτρο με χρώμα πράσινο έως κοκκινωπό. Τα φύλλα του είναι σύνθετα πτερόσχημα. Σε μερικά είδη χαμηλά βγαίνουν φύλλα σε σχήμα καρδιάς ή λόγχης με οδοντωτό περίγραμμα.  Τα άνθη της είναι σαν μικρά μυρωδάτα μπουκετάκια σε ταξιανθία κόρυμβο. Έχουν συνήθως χρώμα λευκό ή ροζ και αποτελούνται από πέντε μικρά πέταλα ενωμένα στο κέντρο σαν σωληνάκια, 5 στήμονες και ύπερο. Ανθίζει από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούλιο. Ο καρπός είναι αχαίνιο και περιέχει τον μικρό σπόρο.

Χάρη στις πολύτιμες χημικές ουσίες που περιέχει, όπως αλκαλοειδή, τανίνες, ρητίνες, βαλερίνη, αιθέρια έλαια κ.λ.π. η Βαλεριάνα χρησιμοποιείται από την αρχαιότητα ήδη, από τον Ιπποκράτη και τον Γαληνό, σαν ηρεμιστικό, μυοχαλαρωτικό, παρασιτοκτόνο, αποχρεμπτικό, υποτασικό, καρδιοτονωτικό, για τη θεραπεία  της επιληψίας, της αϋπνίας, των πονοκεφάλων, της ημικρανίας, της δυσπεψίας ακόμη και κατά της πιτυρίδας. Συνήθως χρησιμοποιούνται σε διάφορα σκευάσματα οι ρίζες , τα φύλλα ή τα άνθη της.  ‘Όμως, όπως συμβαίνει με όλα τα βότανα πάντοτε χρειάζεται προσοχή στη χρήση της, διότι μπορεί να φέρει τα αντίθετα αποτελέσματα.

Η βαλεριάνα καλλιεργείται και σαν καλλωπιστικό φυτό, καθώς και για το αιθέριο έλαιο, που περιέχει, στην αρωματοποιία.

Βότανα του Βερμίου: 89. Αλθαία

Η

 Αλθαία είναι ένα όμορφο αγριολούλουδο με πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες. Το ξεχωρίζουμε από τα μεγάλα άσπρα ή ρόδινα άνθη του, που μοιάζουν με την αγριομολόχα, γιαυτό είναι γνωστή και με το όνομα δεντρομολόχα. Επίσης το άνθος μερικών ειδών μοιάζει

και με του ιβίσκου και κακώς μερικοί την ονομάζουν και ιβίσκο, ο οποίος όμως είναι μικρό δέντρο και όχι πόα όπως η Αλθαία.

Το επιστημονικό όνομα της δεντρομολόχας είναι Αλθαία (Althea ή Alcea) και ανήκει στην οικογένεια των Μαλβίδων (Malvaceae) μαζί με την γνωστή αγριομολόχα και άλλα βότανα. Στην Ελλάδα θα τη συναντήσουμε σε διάφορα είδη, όπως την Αλκέα την ωχρή (Alcea pallida), την Αλθαία την φαρμακευτική (Althaea officinalis), την Λαβατέρα τη βρυωνιόφυλλη (Lavatera bryonifolia), την Κρητική κ.λ.π. Θα τη δούμε να φυτρώνει σε υγρά μέρη, δίπλα από ποτάμια, σε φράκτες και γενικά σε υγρές τοποθεσίες.

Είναι φυτό ποώδες, μονοετές ή διετές. το ύψος του μπορεί να ξεπερνά το 1 μέτρο. Έχει ισχυρό ξυλώδη χνουδωτό βλαστό. Τα φύλλα της είναι σχετικά μεγάλα, καρδιόσχημα, χνουδωτά και σκουροπράσινα,. Στις μασχάλες τους βγαίνουν τα άνθη του, τα οποία είναι αρκετά μεγάλα, μοιάζουν με χωνάκια με 5 μεγάλα πέταλα, με διάμετρο μέχρι 10 εκατοστά. Στο κέντρο ξεχωρίζει η μεγάλη λευκή ύπερος. Οι καρποί του βρίσκονται μέσα σε κυκλικά σακουλάκια

Η αλθαία περιέχει πολλές χημικές ουσίες, όπως τανίνες φυτικές κόλλες, άμυλο και άλλα σάκχαρα, ασπαραγίνη κ.λ.π., οι οποίες τη δίνουν πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιούνται κυρίως τα φύλλα και η ρίζες για παθήσεις του ουροποιητικού (είναι ισχυρό διουρητικό). Επίσης είναι αποχρεμπτικό, επουλωτικό και χρησιμοποιείται για τη θεραπεία ελκών του στομαχιού. Ακόμη χρησιμοποιείται για παθήσεις του αναπνευστικού (βήχας), για ερεθισμούς της στοματικής κοιλότητας, οδοντόπονους κ.λ.π.